جستارهای سیاسی معاصر

جستارهای سیاسی معاصر

اسلام سیاسی عصر پیشامدرن

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان
1 استاد علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه علامه طباطبائی تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری، علوم سیاسی و روابط بین الملل، واحد علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
چکیده
نوشتار حاضر با بکارگیری اصطلاح نو «اسلام سیاسی» کوشیده است نشان ‌دهد پیوند اسلام و سیاست پدیده‌ای نو نبوده و در همه ادوار عصر پیشامدرن نیز وجود داشته است؛ لذا پرسش این است: اسلام سیاسی در عصر پیشامدرن چگونه بوده و به چه‌سان تحول‌یافته است؟ به کمک روش «جامعه‌شناسی تاریخی» و مقایسه یافته‌ها میان اسلام سیاسی سنی و شیعه در عصر پیشامدرن این پاسخ بدست آمد که اسلام سیاسی اهل‌سنت، تأکید بر وجود حکومت و مشروعیت آن عمدتاً بر اساس اجماع، نصب و غلبه، صرفاً جهت حفظ نظم موجود قرار داشته، درحالی‌که در اسلام سیاسی تشیع، با تأکید بر نظریه نصب الهی امامت، مشروعیت منحصر به حکومت ائمه معصوم و در عصر غیبت، متعلق به فقها است. تفاوت‌ها در چهار مدل متفاوت نسبت باقدرت: تحکیمی- مساعدتی، نسبت تعاملی- تضامنی، تحریمی- تهدیدی و تهاجمی- رادیکال به شکل‌گیری نهادها و رفتارهای سیاسی متمایز در ادوار مختلف انجامیده است: در اسلام سیاسی سنی، خلافت و سلطنت با رویکردی عمل‌گرایانه تثبیت شد، اما در اسلام سیاسی شیعه، فقدان امام معصوم به‌تدریج به نقش‌محوری فقها در هدایت سیاسی- اجتماعی انجامید. علمای اهل‌سنت بیشتر در چارچوب نهادهای حاکم و به‌عنوان پوزیسیون عمل و علمای شیعه با طرح نیابت امام، در تعامل کمتر و بیشتر اپوزیسیون بوده‌اند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Political Islam in the Pre-Modern Era

نویسندگان English

Mohammad Bagher Khorramshad 1
Arezoo Mojtahedi 2
1 Professor of Political Science, Department of Law and Political Science, Allameh Tabatabaei University, Tehran, Iran
2 PhD student, Political Science and International Relations, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
چکیده English

Introduction
Islam has perpetually been simultaneously a religion, a culture, a civilization, and politics. However, the particular conditions of the contemporary era have imposed the term "Political Islam" upon global political discourse. Consequently, despite the knowledge and belief in this inherent principle, the use of this term in the title became necessary. This is to demonstrate, through citations, that although Political Islam is a new terminology, it existed within the essence of Islam prior to the Iranian Islamic Revolution and even before modernity. Furthermore, despite the West's insistence on the separation of religion and politics, if politics is defined in various ways and contexts, there can be no doubt about the solidarity between the religion of Islam and politics. Thus, the present article, by employing the novel term "Political Islam," has endeavored to show that the connection between Islam and politics is not a new phenomenon and has existed throughout all periods of the pre-modern era. Therefore, the question is: What was Political Islam like in the pre-modern era, and how did it evolve?
Materials & Methods
The answer to this question was achieved by examining Political Islam in the pre-modern era within the two main Islamic schools of thought, Sunni and Shi'a, utilizing the "Historical Sociology" method to provide a clearer picture of the formation of Political Islam in historical periods. This is a method that takes a prospective view of society rather than a retrospective one. In this method, history is not merely the "past" of an event but constitutes its "context" and not what came "before" it.Examining long-term historical periods using the historical sociology method also enables comparison and contrast. Therefore, examining the findings on Sunni and Shi'a Political Islam in the pre-modern era with the help of "Historical Sociology" and "comparing" the findings revealed fundamental differences between Sunni Political Islam and Shi'a Political Islam.
Discussion & Result
In Sunni Political Islam, political sovereignty can be separate from religious authority, whereas in Shi'a Political Islam, these two matters are inseparable, and an indissoluble link exists between religion and politics. Shi'ism considers the Infallible Imam both the political ruler and the religious authority, and in the era of occultation, it assigns guardianship to jurists simultaneously in political and religious affairs. In contrast, among the Sunnis, the theory of monarchy replaced the Caliphate. Sunni Political Islam emphasized the existence of government and its legitimacy, primarily based on consensus, appointment , and dominance, merely for maintaining the existing order. Whereas in Shi'a Political Islam, with its emphasis on the theory of the divine appointment of the Imamate, legitimacy is exclusive to the government of the Infallible Imams and, in the occultation era, belongs to the jurists.
Conclusion
A comparison of Sunni and Shi'a Political Islam in the pre-modern era, framed within four models of relationship with power among Sunni and Shi'a jurists—namely, consolidating-assisting, interactive-solidarity, prohibitive-threatening , and aggressive-radical—indicates that the majority of jurists from the four Sunni schools, accepted the Caliphate even in the form of hereditary monarchy, provided the appearances of Sharia were maintained. Often they appeared in the role of consolidating the government or interacting with power as the pro-government position . However, Shi'a scholars, especially Twelver Shi'a, believing in divine appointment, infallibility, and justice in governance, considered government without the Infallible Imam or his deputy to be imperfect or illegitimate and were always in a prohibitive-threatening or aggressive-radical relationship with power, being considered the opposition to the government. Therefore, the relationship of Sunni Political Islam and Shi'a Political Islam with power enabled strategic and tactical differences between these two schools towards political systems and showed that the relationship of Sunni Political Islam with power tended to be consolidating-assisting or interactive-solidarity. Hence, they generally accepted the legitimacy of the Caliphate, even in its non-ideal form. In contrast, the tendency of Shi'a Political Islam, primarily due to the non-acceptance of the Caliphate's legitimacy, has been mostly prohibitive-threatening or aggressive-radical, and thus, in most governments, they have played the role of opponents to the established government.
Explaining the logic of the historical behavior of Sunni Political Islam and Shi'a Political Islam clarifies why Shi'ites were often in a position of criticism or revolution, while Sunnis were more inclined towards interaction or, at most, gradual reform. In fact, by evaluating the impact of thought on action, it was demonstrated how theoretical foundations, such as the Imamate in Shi'a Political Islam or the Caliphate in Sunni Political Islam, led to different practical strategies. Therefore, in contemporary political analysis, this framework helps us to be able to compare the behavior of modern Islamic groups towards power with historical patterns in the future.

کلیدواژه‌ها English

Political Islam
Pre-modern Era
Jurists (Fuqahā)
Sunni Political Islam
Shia Political Islam
-  ابراهیم، فؤاد، (1379)، رابطه فقیهان شیعى با دولتها -پس از سقوط آل بویه تا برآمدن سربداران-(سده پنجم تا نهم هجرى)، مترجم: باغستانی، محمد، فقه، شماره 24.
- ابن تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، ابن‌ قاسم‌، محمد، و ابن‌ قاسم‌، عبدالرحمن، (۱۴۲۵ ه ق)، مجموع فتاوى شیخ الإسلام أحمد بن تیمیة، ج 28، مدینه منوره: المملکة العربیة السعودیة. وزارة الشؤون الإسلامیة و الأوقاف و الدعوة و الإرشاد.
-ابن خلدون، عبدالرحمن، (1363)، العبر؛ تاریخ ابن خلدون، مترجم: آیتی، عبدالرحمن، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
- ابن طقطقی، محد بن علی بن طباطبا، (1360)، تاریخ فخری، مترجم: گلپایگانی، محمد وحید، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- ابن عبد ربه، احمد بن محمد، قمیحه، مفید محمد، و ترحینی، عبدالمجید (۱۴۰۷ ه ق) العقد الفرید، ج2، بیروت: دارالکتب العلمیة.
- أبوعبدالله البخاری الجعفی، محمد بن إسماعیل، (1442 ه ق)، صحیح البخاری، ج 4، بیروت: دار طوق النجاة.
- الطحاوی، ابوجعفر، (1437 ه ق)، العقیدة الطحاویة، بیروت: مؤسسة الرسالة.
- النیسابوری، مسلم، (بی تا)، صحیح مسلم ، مترجم: ایوبی نیا، خالد، ج3 .
- انصاری، رضا،(بهار وتابستان 1400)، «وحدت یا تعدد رهبری و استلزامات آن در فقه سیاسی شیعه»، فقه نظام، شماره 1 .
- بهنیافر، احمدرضا، (تابستان 1391)، «مواضع و اقدامات سیاسی امام حسن عسکری(ع) در برابر خلافت عباسی، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی»، سال سوم، شماره 7.
- برزگر، ابراهیم، (1383)، تاریخ تحول دولت در اسلام و ایران، تهران: سمت.
- پرخاش، فرشته، (بهار 1398)، «سیر تحول تئوری سیاسی شیعه در دوره امامت»، فصلنامه جندی شاپور، سال پنجم، شماره 17.
- تفتازانی، مسعود بن عمر، (بی تا)، شرح المقاصد فی علم الکلام، ج۲.  
- ثواقب، جهانبخش؛ مروتی، فریده، (بهار 1396)، «سیره عملی عالمان شیعی در تعامل با مردم مطالعه موردی: شیخ بهایی، پژوهشنامه تاریخ تشیع، شماره 1.
- پوراحمدی میبدی، حسین؛ ذوالفقاری، عباس، (فروردین 1394)، «انواع مدل های اسلام سیاسی و تعامل آنها با سیاست جهانی»، فصلنامه علمی رهیافت های سیاسی و بین المللی، دوره 6، شماره 3.
- پولادی، کمال، (1392)، تاریخ اندیشه سیاسی در ایران و اسلام، تهران: نشر مرکز، چ چهارم.
- جعفریان، رسول، (1393)، حیات فکری- سیاسی امامان شیعه، تهران: علم، چ سوم.
- جعفریان، رسول، (1383)، «تاریخ اجتهاد و تقلید از سید مرتضی تا شهید ثانی و تأثیر آن در اندیشه سیاسی شیعه»، علوم سیاسی، شماره 27.
- حسین، طه (1984)، الفتنه الکبری، القاهره: دارالمعارف.
- حسینی‌زاده، محمدعلی، (1388)، اسلام سیاسی در ایران، تهران: دانشگاه مفید.
- حسینی‌زاده، محمدعلی، (اردیبهشت 1395)، «مشروعیت و عدالت در اندیشه سیاسی شیعه: درآمدی بر مشروعیت عدالت بنیاد»، شیعه‌شناسی، دوره 14، شماره 53.
- حسینی‌زاده، محمدعلی، (1380)، اندیشه سیاسی محقق کرکی، تهران: مؤسسه بوستان کتاب.
- حلبی، ابوصالح، (1362)، الکافی فی الفقه، اصفهان: منشورات مکتبه الامام امیرالمومنین علی العامه.
- حکیمیان، ابوالفتح، (۱۳۶۸)، علویان طبرستان، ۱ ج. تهران: الهام.
- خالقی، علی، (23/07/1396)، «اندیشه سیاسی محقق اردبیلی»، راسخون.
- خامنه‌ای، سید علی ، (1397)، انسان 250 ساله، گردآوری صهبا، تهران: موسسه جهادی، چ هفتاد و سوم.
- خان محمدی، یوسف؛ خرمشاد، محمدباقر، (بهار 1400)، «آینده اسلام سیاسی شیعی در ایران»، راهبرد، سال سی، شماره 98.
- خرمشاد، محمدباقر؛ درخشه، جلال، (1389)، «انقلاب اسلامی ایران و اسلام سیاسی» در کتاب گفتارهایی درباره انقلاب اسلامی ایران، بخش اول: چ دوم، تهران، دانشگاه امام صادق علیه‌السلام.
- خنجی، فضل‌الله، (1362)، سلوک الملوک، تهران: خوارزمی.
- دارابی، علی،، (١٣٨٨)، جریان شناسی سیاسی در ایران، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
-  دانشکیا، محمدحسین، (مهر 1396)، وضعیت و نقش دولت ادریسیان در تمدن اسلامی، شیعه‌شناسی، دوره 15، شماره 59.
- درخشه، جلال، (1389)، گفتارهایی درباره انقلاب اسلامی ایران، چ دوم، تهران، دانشگاه امام صادق علیه‌السلام.
- رحمتی، محمدکاظم، (1400)،  فقیهان امامی و شهریاران صفوی، تهران: نگارستان اندیشه، چ دوم.
- رزاقی، علی‌اکبر، (اسفند 1392)، «حاکمیت و ولایت فقیه در اندیشه سیاسی شیعه»، پژوهش در تاریخ، دوره 4، شماره 4.
-رضوانی، علی‌اصغر (1384)، شیعه‌شناسی و پاسخ به شبهات، ج۱، تهران: نشر مشعر.
- روحانی، سید کاظم، (آذر و دی 1368)، «تحلیلی بر نهضت سربداران»، کیهان اندیشه، شماره 27.
- رهدار، احمد، (بهار و تابستان 1398)، «فقه و سیاست در مکتب حله»، گفتمان فقه حکومتی، دوره جدید، سال دوم، شماره ۴.
- زمانی، احمد، (1386)، حقایق پنهان پژوهشی در زندگی سیاسی امام حسن مجتبی علیه السلام، قم: بوستان کتاب.
- زرگری نژاد، غلامحسین، (بهار و تابستان 1395)، «خلیفه و خلافت در اندیشه اهل سنت و زیر ساختهای تحول امامت و خلافت به سلطنت آسمانى و خلیفۀ اللهى»، خردنامه، شماره ،16.
- سبزواری، سید حسن، (تابستان 1392)، «معنا و جایگاه اجماع اهل حل وعقد»، فصلنامه امامت پژوهی، سال سوم، شماره 1.
- سلطان محمدی، ابوالفضل (تابستان، 1381)، «جایگاه سیاست در اندیشه شیخ بهایی، علوم سیاسی»، دانشگاه باقرالعلوم (ع) شماره 18.
- سلطان محمدی، ابوالفضل، (1382)، «اندیشه سیاسی وحید بهبهانی»، علوم سیاسی، دانشگاه باقرالعلوم (ع) شماره 21.
- سلیمانی، مجید؛ شعبانی، رضا و دیگران، (تابستان 1402)، «نقش امام سجاد(ع) درتحوالت سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جهان اسلام(38- 95ه.ق)»، فصلنامه سبک زندگی اسلامی با محوریت سلامت، دوره 7، شماره 2.
- سید مرتضی، (تیر 1380)، رسالة فی العمل مع السلطان، مترجم: شفیعی، محمود، علوم سیاسی، سال چهارم، شماره 14.
- شیخی، فاطمه؛ کریمی‌نیا، محمدمهدی؛ انصاری مقدم، مجتبی، (زمستان 1400)، «واکاوی سیره سیاسی- اجتماعی امام جواد (علیه السلام) در هدایت شیعیان»، فصلنامه مطالعات و تحقیقات در علوم رفتاری، شماره 9.
- شیخ مفید، (بی تا)، سلسله مؤلفات، ج۴، بیروت: دارالمفید.
- شیخ مفید، (1369 ق)، الافصاح فی امامه علی بن ابی طالب، نجف: منشورات المطبعه الحیدریه.
- شیخ مفید، (1414 ق)، النکت الاعتقادیه، تحقیق رضا مختاری، بیروت: دارالمفید.
- طاهری، مهدی؛ حکمی شلمزاری، (زمستان 1395)، «سیر تحول و تکامل فقه سیاسی در ادوار تطور فقه سیاسی شیعه»، حکومت اسلامی، سال بیست و یکم، شماره 4.
- طباطبائی، سید جواد، (1393)، در آمدی بر تاریخ اندیشه سیاسی در ایران، تهران: انتشارات کویر، چ یازدهم.
- طباطبائی، سید محمد، (1393)، شیعه در اسلام، قم: موسسه بوستان کتاب، چ سیزدهم.
-  طرابلسی، علی ابراهیم، و ناعمی، زهره، (۱۳۹۰)، تشیع در طرابلس و شام باتکیه‌بر دولت بنی عمار، ۱ ج. تهران: نشر کتاب توت.
- عبدالرزاق، علی، (بی تا)، الاسلام و اصول الحکم، تحقیق محمد عماره، بیروت: مؤسسه الدراسه و النشر.
- عبداله نسب، محمدرضا؛ شیرخانی، علی، (1399)، «مکتب جبل‌عامل و تحولات فرهنگی صفویه»، فصلنامه سیاست‌پژوهی ایرانی، شماره 23، دوره 7.
- عسکری، ابراهیم، (09/09/ 1403)، «شیخ مُفید»؛ از بنیان‌گذاران مکتب کلامی مذهب شیعه امامیّه، خبرگزاری ایسنا.
- علامه حلی، (1370)، مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، قم: مؤسسة النشر الإسلامی (جامعه مدرسین قم).
- علیدوست، ابوالقاسم؛ رهدار، احمد، (اسفند 1395)، «مناسبات فقه و سیاست در مکتب اصفهان»، راهبرد فرهنگ، دوره 9، شماره 36.
- عنایت، حمید، (1392)، اندیشه سیاسی در اسلام معاصر، مترجم: خرمشاهی، بهاءالدین، تهران: خوارزمی، چ ششم.
- غزالی، محمد بن محمد، (بی تا)، المنقذ من الضلال،  ج1، اسکندریه: دار ابن خلدون.
- فرخی، مرتضی؛ خرمشاد، محمدباقر؛ برزگر، ابراهیم، (زمستان 1400)، «سیاست متعالی زمینه‌مند؛ جغرافیای سیاست و قدرت در اندیشه سیاسی امام خمینی»، جستارهای سیاسی معاصر، سال دوازدهم، شماره 4.
- فاخوری، حنا؛ جر، خلیل، (1386)، تاریخ فلسفه در جهان اسلام، ترجمه: عبدالمحمد آیتی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ هشتم.
- فوزی، یحیی، (اسفند 1387)، «بررسی تطبیقی خرده گفتمان های سیاسی اسلامگرا در ایران قبل ازانقلاب اسلامی و تاثیر آنها بر شکل گیری نظام سیاسی بعد از انقلاب»، فصلنامه علوم اجتماعی، دوره 15، شماره 42.43.
- فیرحی، داود، الف، (1392)، نظام سیاسی دولت در اسلام، تهران: سمت، چ دهم.
- فیرحی، داود، ب، (1392)، قدرت، دانش و مشروعیت در اسلام، تهران: نشر نی، چ سیزدهم.
- قادری، حاتم، (1379)، اندیشه های سیاسی در اسلام و ایران، تهران: سمت، چ دوم.
- قرائتی، محسن، (1392)، سیمای سیاست در قران، تهران: مرکز فرهنگی درس هایی از قران.
- کدیور، جمیله، (1401)، تحول گفتمان سیاسی شیعه در ایران، تهران:امید ایرانیان.
-کرکی، علی بن الحسین، (1349 ق)، رسائل المحقق الکرکی، قم: منشورات مکتبه آیت الله العظمی المرعشی النجفی.
- کرون، پاتریشیا، (1389)، تاریخ اندیشه سیاسی در اسلام، مترجم: مسعود جعفری، تهران: سخن.
- کریمی، حجت‌الله، (18دی 1389)، «ضرورت نصب امام در اندیشه سیاسی اهل‌سنت»، روزنامه رسالت.
- ماوردی، ابوالحسن، (بی تا)، الاحکام السلطانیة، بیروت: چاپ دارالکتب العلمیه.
- مرادی خلج، محمدمهدی؛ حاجیان‌پور؛ حمید و عبدی، زهراؤ (تیر 1394)، «پراکنش علما در سدة دوازدهم»، شیعه شناسی، دوره 13، شماره 49.
- مریجی، شمس الله، (تابستان 1389)، «نقش امام باقر علیه‌السلام در تغییرات فرهنگی ـ سیاسی»، علوم سیاسی، سال سیزدهم، شماره 50.
- مقدم، حامد، (زمستان 1392)، «نظریه استیلا در فرایند نصب امام از دیدگاه اهل سنت و جماعت»، فصلنامه امامت پژوهی، سال چهارم، شماره چهارم.
- مظفری، حیدر، (1390)، «امامت»، مجمع جهانی شیعه شناسی.
- منتظری، بهرام، (1386)، «پیوستگی دین و سیاست در اندیشة سیاسی خواجه نصیرالدین طوسی»،  فرهنگ، شماره 61 و 62.
- منوچهری، عباس، (1399)، رهیافت و روش در علوم سیاسی، تهران، سمت، چاپ نهم.
- موثقی، سید احمد، (1381)، جنبش های اسلامی معاصر، تهران، سمت، چاپ پنجم.
- موسویان، سید محمدرضا، (1380)، «اندیشه سیاسى شهید اول»، علوم سیاسى، 1380، شماره 14.
- مهاجرنیا، محسن، (1388)، اندیشه سیاسی متفکران اسلامی، تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
- نواب، سید ابوالحسن، (شهریور 1397)، «دولت فاطمیان و نقش آنان در شکوفایی تشیع در مصر»، پژوهشنامه امامیه، دوره 4، شماره 7.
- نوری، هادی (بهار و تابستان 1394)، «بینش جامعه شناسی تاریخی»، جامعه شناسی تاریخی، دور هفتم، شماره 2.
- هرسیج، حسین، (بهار و تابستان ۱۳۸۰)، «روش مقایسه‌ای؛ چیستی، چرایی و چگونگی به‌کارگیری آن در علوم سیاسی»، مجله دانشکده علوم اداری و اقتصاد دانشگاه اصفهان، سال ۱۳، شماره ۱.
- هزاوه‌ای، سید مرتضی، (1391)، «انقلاب اسلامی، بیداری اسلامی و آینده اسلام سیاسی در منطقه»، پژوهشنامه انقلاب اسلامی، دوره 1، شماره 4.
- هیود، اندرو، (1401)، سیاست، مترجم: عالم، عبدالرحمن، تهران: نشر نی، چاپ چهاردهم.
- سید باقری، سید کاظم (08/05/1403)، «ولایت، عنصر ماندگار اندیشه سیاسی شیعه»، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی،                                      https://iict.ac.ir/1403/05/velayaat/
Smith, Dennis (1991) the rise of historical sociology, polity press, Cambridge.